Trẻ đôi khi nổi nóng, không nghe lời hoặc phản ứng mạnh khi không được đáp ứng mong muốn. Đây có thể là biểu hiện bình thường trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, nếu các hành vi chống đối, gây hấn hoặc vi phạm quy tắc xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến gia đình, học tập cũng như các mối quan hệ, cha mẹ nên cân nhắc cho con thực hiện đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ em.

Việc đánh giá không nhằm “dán nhãn” trẻ hư hay khó bảo. Mục tiêu là tìm hiểu toàn diện nguyên nhân phía sau hành vi, nhận diện những khó khăn đi kèm và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp với từng trường hợp.

Rối loạn hành vi ở trẻ em là gì?

Rối loạn hành vi là tình trạng trẻ có các kiểu hành vi lặp đi lặp lại, kéo dài, trong đó trẻ vi phạm quyền cơ bản của người khác hoặc những quy tắc xã hội phù hợp với lứa tuổi. Các biểu hiện có thể xuất hiện tại nhà, trường học hoặc nhiều môi trường khác nhau.

Rối loạn hành vi không đồng nghĩa với một vài lần trẻ nghịch ngợm, cãi lời hoặc tức giận. Chuyên gia cần xem xét nhiều yếu tố như:

• Tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi.
• Tần suất hành vi xuất hiện.
• Thời gian kéo dài.
• Hoàn cảnh xảy ra hành vi.
• Mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ và gia đình.
• Đặc điểm phát triển theo độ tuổi.
• Khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, rối loạn hành vi thuộc nhóm rối loạn hành vi phá vỡ và chống đối xã hội, đặc trưng bởi những vấn đề hành vi dai dẳng, chẳng hạn chống đối kéo dài hoặc thường xuyên vi phạm quyền của người khác và các chuẩn mực xã hội phù hợp với độ tuổi. Tuy nhiên, chỉ chuyên gia có chuyên môn mới có thể xác định trẻ có đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán hay không.

Những dấu hiệu cho thấy trẻ cần được đánh giá hành vi

Mỗi trẻ có thể biểu hiện khó khăn theo cách khác nhau. Cha mẹ nên quan tâm khi các hành vi dưới đây xuất hiện lặp lại, ngày càng nghiêm trọng hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và học tập.

Hành vi gây hấn

Trẻ có thể thường xuyên đánh, đá, cắn, đe dọa hoặc bắt nạt người khác. Một số em dễ xảy ra xung đột, sử dụng đồ vật để gây thương tích hoặc có hành vi đối xử thô bạo với động vật.

Phá hoại tài sản

Trẻ cố ý làm hỏng đồ dùng trong nhà, đồ của bạn bè, tài sản tại trường học hoặc nơi công cộng. Hành vi này cần được chú ý hơn nếu xảy ra nhiều lần và trẻ không nhận thức hoặc không quan tâm đến hậu quả.

Nói dối hoặc lấy đồ không được phép

Trẻ có thể thường xuyên nói dối để đạt được mục đích, trốn tránh trách nhiệm, lừa gạt người khác hoặc tự ý lấy tiền và đồ dùng không thuộc về mình.

Vi phạm nghiêm trọng quy tắc

Một số biểu hiện có thể bao gồm thường xuyên bỏ học, bỏ nhà đi, về muộn bất chấp quy định hoặc tham gia những hoạt động nguy hiểm không phù hợp với độ tuổi.

Khó kiểm soát cảm xúc và hành vi

Trẻ dễ nổi nóng, phản ứng dữ dội, thiếu kiềm chế hoặc hành động bốc đồng. Sau sự việc, trẻ có thể gặp khó khăn khi nhìn nhận hậu quả hay hiểu cảm xúc của người khác.

Một biểu hiện đơn lẻ chưa đủ để kết luận trẻ mắc rối loạn hành vi. Những hành vi tương tự cũng có thể liên quan đến áp lực gia đình, bạo lực học đường, sang chấn tâm lý, ADHD, rối loạn bướng bỉnh chống đối, rối loạn cảm xúc hoặc các vấn đề phát triển khác.

Vì sao cần đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ em?

Đằng sau một hành vi gây khó chịu có thể là nhiều nguyên nhân khác nhau. Trẻ có thể đang gặp khó khăn trong kiểm soát cảm xúc, thiếu kỹ năng giao tiếp, bị căng thẳng kéo dài hoặc không biết cách diễn đạt nhu cầu của mình.

Đánh giá chuyên môn giúp:

• Phân biệt hành vi phát triển thông thường với vấn đề cần can thiệp.
• Xác định tính chất, mức độ và hoàn cảnh xuất hiện hành vi.
• Tìm hiểu các yếu tố gia đình, nhà trường và xã hội liên quan.
• Phát hiện những rối loạn hoặc khó khăn đi kèm.
• Đánh giá mức độ ảnh hưởng đến học tập và các mối quan hệ.
• Nhận diện điểm mạnh và nguồn lực hỗ trợ của trẻ.
• Xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế.

Đánh giá sớm đặc biệt quan trọng khi hành vi của trẻ có nguy cơ gây tổn thương cho bản thân hoặc người khác. Nếu không được hỗ trợ phù hợp, khó khăn có thể ảnh hưởng lâu dài đến kết quả học tập, quan hệ gia đình, khả năng hòa nhập và sự phát triển tâm lý – xã hội.

Đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ em gồm những nội dung gì?

Đây là quá trình thu thập và phân tích thông tin từ nhiều nguồn, không chỉ dựa trên một bài kiểm tra hoặc một buổi quan sát. Tùy từng trường hợp, chuyên gia có thể xem xét các nhóm nội dung sau:

Tìm hiểu lịch sử phát triển

Thông tin về thai kỳ, quá trình sinh, các mốc phát triển vận động – ngôn ngữ, sức khỏe thể chất, tiền sử bệnh lý và những thay đổi quan trọng trong cuộc sống giúp chuyên gia hiểu rõ hơn bối cảnh của trẻ.

Khai thác biểu hiện hành vi

Cha mẹ cần cung cấp thông tin về thời điểm hành vi bắt đầu, tần suất, mức độ nghiêm trọng, yếu tố khởi phát, cách người lớn phản ứng và hậu quả sau mỗi tình huống.

Đánh giá tại nhiều môi trường

Hành vi của trẻ có thể khác nhau giữa gia đình và trường học. Vì vậy, thông tin từ cha mẹ, giáo viên, người chăm sóc và chính trẻ đều có giá trị. Việc đối chiếu nhiều nguồn giúp kết quả khách quan hơn.

Đánh giá cảm xúc và kỹ năng

Chuyên gia có thể tìm hiểu khả năng kiểm soát cảm xúc, chú ý, giao tiếp xã hội, giải quyết vấn đề, thích nghi và nhận thức hậu quả của trẻ. Một số thang đo hoặc công cụ tâm lý phù hợp với độ tuổi có thể được sử dụng khi cần thiết.

Sàng lọc các vấn đề đi kèm

Các biểu hiện hành vi đôi khi cùng xuất hiện với ADHD, rối loạn bướng bỉnh chống đối, lo âu, trầm cảm, khó khăn học tập, rối loạn phổ tự kỷ hoặc hậu quả của sang chấn. Do đó, đánh giá toàn diện giúp hạn chế bỏ sót những vấn đề cần được hỗ trợ đồng thời.

Kết quả của một thang đo chỉ mang tính tham khảo và không thể thay thế kết luận chuyên môn. Việc nhận định cần dựa trên tổng hợp thông tin lâm sàng, quá trình phát triển và mức độ ảnh hưởng thực tế.

Khi nào cha mẹ nên đưa con đi đánh giá?

Cha mẹ nên cho con gặp chuyên gia nếu nhận thấy một hoặc nhiều tình trạng sau:

• Hành vi chống đối hoặc gây hấn kéo dài và ngày càng tăng.
• Trẻ thường xuyên đánh bạn, bắt nạt hoặc đe dọa người khác.
• Trẻ phá hoại tài sản, lấy đồ hoặc nói dối có chủ đích nhiều lần.
• Hành vi xuất hiện ở cả gia đình và trường học.
• Trẻ bị đình chỉ học, giảm kết quả học tập hoặc mất quan hệ bạn bè.
• Gia đình đã áp dụng nhiều cách giáo dục nhưng không cải thiện.
• Trẻ có dấu hiệu buồn bã, lo âu, mất ngủ hoặc thu mình đi kèm.
• Hành vi gây nguy hiểm cho trẻ, người thân hoặc cộng đồng.

Nếu trẻ đang đe dọa gây thương tích, sử dụng hung khí, bỏ nhà đi hoặc có hành vi nguy hiểm nghiêm trọng, gia đình cần bảo đảm an toàn và đưa trẻ đến cơ sở y tế phù hợp ngay.

Đánh giá rối loạn hành vi ở trẻ em tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, trẻ được tiếp cận theo hướng toàn diện, xem xét không chỉ biểu hiện bên ngoài mà còn cả cảm xúc, đặc điểm phát triển, môi trường gia đình, trường học và những yếu tố có thể duy trì hành vi.

Kết quả đánh giá là cơ sở để chuyên gia tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp, có thể bao gồm hướng dẫn cha mẹ, điều chỉnh cách tương tác trong gia đình, phối hợp với nhà trường, tham vấn – trị liệu tâm lý hoặc thăm khám chuyên khoa khi cần thiết.

Mỗi hành vi đều cần được đặt trong hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, cha mẹ không nên tự chẩn đoán hoặc quy kết con là “hư”, “lì” hay “không thể dạy được”. Sự quan sát bình tĩnh và hỗ trợ kịp thời có thể giúp trẻ học cách điều chỉnh cảm xúc, thay đổi hành vi và xây dựng các mối quan hệ tích cực hơn.

Nếu con thường xuyên chống đối, gây hấn hoặc vi phạm quy tắc và những biểu hiện này đang ảnh hưởng đến gia đình, học tập hay quan hệ xã hội, cha mẹ có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và đánh giá chuyên môn.