Rối loạn ngôn ngữ phát triển có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu lời nói, diễn đạt nhu cầu, giao tiếp và học tập. Tuy nhiên, những biểu hiện này đôi khi bị nhầm với sự nhút nhát, thiếu tập trung hoặc không hợp tác. Đánh giá rối loạn ngôn ngữ phát triển ở trẻ em giúp xác định cụ thể những kỹ năng còn hạn chế, mức độ ảnh hưởng và nhu cầu hỗ trợ của từng trẻ.

Rối loạn ngôn ngữ phát triển ở trẻ em là gì?

Rối loạn ngôn ngữ phát triển, còn được gọi là Developmental Language Disorder – DLD, là tình trạng trẻ gặp khó khăn kéo dài trong việc tiếp nhận và sử dụng ngôn ngữ. Những khó khăn này không được giải thích đầy đủ bởi mất thính lực, rối loạn phổ tự kỷ, tổn thương thần kinh hoặc việc thiếu cơ hội tiếp xúc với ngôn ngữ.

Theo Viện Quốc gia về Điếc và các Rối loạn Giao tiếp Hoa Kỳ, rối loạn ngôn ngữ phát triển có thể ảnh hưởng đến khả năng nghe, nói, đọc và viết của trẻ. Tình trạng này gặp ở khoảng 1/14 trẻ ở độ tuổi mẫu giáo và có thể tiếp tục ảnh hưởng khi trẻ lớn lên. 

Rối loạn ngôn ngữ phát triển không hoàn toàn giống với chậm nói. Một số trẻ nói muộn có thể dần bắt kịp bạn bè, trong khi trẻ mắc rối loạn ngôn ngữ phát triển thường có khó khăn dai dẳng ở nhiều khía cạnh như vốn từ, ngữ pháp, hiểu lời nói, kể chuyện hoặc sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.

Việc trẻ sử dụng hai hay nhiều ngôn ngữ cũng không phải nguyên nhân gây rối loạn. Nếu thực sự có rối loạn ngôn ngữ phát triển, khó khăn thường xuất hiện ở tất cả các ngôn ngữ mà trẻ sử dụng.

Dấu hiệu trẻ có thể cần được đánh giá ngôn ngữ

Biểu hiện của rối loạn ngôn ngữ phát triển khác nhau tùy theo độ tuổi và đặc điểm của mỗi trẻ. Cha mẹ nên cân nhắc đưa con đi đánh giá khi nhận thấy những khó khăn kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, giao tiếp và học tập.

Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Trẻ nói từ đầu tiên hoặc ghép từ thành câu muộn hơn so với các bạn cùng tuổi.
• Vốn từ hạn chế, chậm học từ mới hoặc thường xuyên dùng những từ chung chung.
• Khó gọi tên đồ vật hoặc mất nhiều thời gian để tìm từ phù hợp.
• Nói câu ngắn, thiếu thành phần hoặc thường mắc lỗi ngữ pháp.
• Khó hiểu câu hỏi, yêu cầu hoặc hướng dẫn có nhiều bước.
• Cần người lớn nhắc lại, nói chậm hoặc giải thích nhiều lần.
• Khó kể lại một câu chuyện theo trình tự rõ ràng.
• Khó diễn đạt mong muốn, suy nghĩ, cảm xúc hoặc trải nghiệm.
• Khó duy trì cuộc trò chuyện và phản hồi chưa phù hợp với nội dung đang được trao đổi.
• Gặp khó khăn trong việc hiểu nghĩa bóng, câu nói đùa hoặc những từ có nhiều nghĩa.
• Khó đọc hiểu, viết câu, ghi nhớ nội dung hoặc giải các bài toán có lời văn.
• Dễ cáu gắt, né tránh giao tiếp hoặc bị hiểu nhầm là không nghe lời.

Hiệp hội Ngôn ngữ – Lời nói – Thính học Hoa Kỳ cho biết rối loạn ngôn ngữ nói có thể ảnh hưởng đến âm vị, hình thái, cú pháp, ngữ nghĩa và khả năng sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp xã hội. Các biểu hiện cũng có thể thay đổi khi yêu cầu về học tập và giao tiếp trở nên phức tạp hơn. 

Một vài dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận trẻ mắc rối loạn ngôn ngữ phát triển. Trẻ cần được đánh giá toàn diện để phân biệt khó khăn ngôn ngữ với khác biệt phát triển, vấn đề thính lực, rối loạn phát âm hoặc các tình trạng phát triển khác.

Đánh giá rối loạn ngôn ngữ phát triển ở trẻ em gồm những nội dung nào?

Mục tiêu của đánh giá không chỉ là xác định trẻ có chậm hơn các bạn cùng tuổi hay không. Chuyên gia cần tìm hiểu trẻ đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào, mức độ ảnh hưởng ra sao và những khả năng nào có thể được phát huy để hỗ trợ trẻ.

Các nội dung thường được xem xét gồm:

Khả năng hiểu ngôn ngữ

Trẻ được xem xét khả năng hiểu từ vựng, câu hỏi, khái niệm và hướng dẫn từ đơn giản đến phức tạp. Chuyên gia cũng quan sát cách trẻ xử lý thông tin bằng lời nói và phản ứng khi được yêu cầu thực hiện nhiệm vụ.

Khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ

Nội dung này tập trung vào vốn từ, độ dài câu, cách sử dụng ngữ pháp và khả năng sắp xếp ý tưởng. Trẻ có thể được khuyến khích mô tả tranh, kể chuyện, trả lời câu hỏi hoặc trình bày một sự việc quen thuộc.

Khả năng giao tiếp xã hội

Bên cạnh vốn từ và ngữ pháp, trẻ cần biết cách sử dụng ngôn ngữ phù hợp với hoàn cảnh. Chuyên gia có thể xem xét khả năng bắt đầu và duy trì cuộc trò chuyện, luân phiên lượt nói, điều chỉnh cách diễn đạt và nhận biết tín hiệu từ người đối diện.

Kỹ năng tiền học đường và học tập

Đối với trẻ chuẩn bị đi học hoặc đang trong độ tuổi đi học, đánh giá có thể xem xét khả năng nhận biết âm, kể chuyện, đọc hiểu, viết và sử dụng ngôn ngữ để tiếp nhận kiến thức. Khó khăn ngôn ngữ kéo dài có thể làm tăng nguy cơ gặp vấn đề về đọc, viết và kết quả học tập.

Các yếu tố phát triển có liên quan

Khả năng ngôn ngữ cần được xem xét trong mối liên hệ với thính lực, nhận thức, chú ý, hành vi, cảm xúc và tương tác xã hội. Khi cần thiết, trẻ có thể được khuyến nghị đánh giá thêm bởi các chuyên gia phù hợp để có góc nhìn toàn diện hơn.

Thông tin từ cha mẹ, giáo viên, quan sát trực tiếp và các công cụ đánh giá phù hợp với độ tuổi đều có giá trị. Đối với trẻ sử dụng nhiều ngôn ngữ, đánh giá cần tính đến môi trường văn hóa, quá trình tiếp xúc và năng lực của trẻ trong từng ngôn ngữ nhằm tránh nhầm lẫn giữa rối loạn với khác biệt ngôn ngữ.

Vì sao nên đánh giá sớm rối loạn ngôn ngữ phát triển?

Ngôn ngữ là nền tảng để trẻ giao tiếp, học hỏi, xây dựng mối quan hệ và thể hiện cảm xúc. Khi không hiểu hoặc không thể diễn đạt điều mình muốn nói, trẻ có thể trở nên cáu gắt, thu mình, né tránh giao tiếp hoặc mất tự tin.

Ở độ tuổi đi học, khó khăn ngôn ngữ có thể ảnh hưởng đến việc:

• Hiểu yêu cầu của giáo viên.
• Tiếp thu kiến thức trên lớp.
• Đọc hiểu và viết câu.
• Giải toán có lời văn.
• Trình bày suy nghĩ mạch lạc.
• Tham gia hoạt động nhóm.
• Xây dựng mối quan hệ với bạn bè.

Đánh giá sớm giúp nhận diện đúng lĩnh vực trẻ đang gặp khó khăn và tránh quy kết trẻ là “lười nói”, “thiếu tập trung” hoặc “không chịu hợp tác”. Kết quả đánh giá cũng là cơ sở để xây dựng mục tiêu can thiệp phù hợp với khả năng, độ tuổi và môi trường sống của trẻ.

Can thiệp trong những năm đầu đời có thể giúp nhiều trẻ cải thiện kỹ năng ngôn ngữ. Tuy nhiên, trẻ lớn hơn vẫn có thể nhận được lợi ích khi được đánh giá và hỗ trợ đúng cách.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên chủ động cho con đánh giá khi nhận thấy trẻ chậm đạt các mốc ngôn ngữ, khó hiểu lời nói, khó diễn đạt hoặc gặp trở ngại rõ rệt trong giao tiếp và học tập. Đặc biệt, không nên tiếp tục chờ đợi nếu khó khăn kéo dài, ngày càng rõ hơn hoặc khiến trẻ thường xuyên thất vọng, thu mình và xung đột với mọi người.

Trẻ cũng nên được đánh giá khi giáo viên phản ánh con khó làm theo hướng dẫn, khó kể chuyện, không theo kịp nội dung học hoặc gặp khó khăn khi chơi và trò chuyện với bạn bè.

Nếu trẻ từng nói được nhưng đột ngột mất từ, giảm giao tiếp hoặc suy giảm một kỹ năng đã có, gia đình nên đưa con đi khám sớm để tìm nguyên nhân.

Đánh giá rối loạn ngôn ngữ phát triển tại Phòng khám Yên Hòa

Tại Phòng khám Tâm thần Yên Hòa, trẻ được tiếp cận theo hướng toàn diện, không chỉ tập trung vào số lượng từ trẻ nói được. Chuyên gia xem xét khả năng hiểu và diễn đạt ngôn ngữ, giao tiếp xã hội, nhận thức, chú ý, cảm xúc, hành vi và những khó khăn trong môi trường gia đình, trường học.

Kết quả đánh giá giúp cha mẹ hiểu rõ:

• Trẻ đang gặp khó khăn ở khía cạnh ngôn ngữ nào.
• Mức độ khó khăn ảnh hưởng ra sao đến sinh hoạt và học tập.
• Khả năng nào của trẻ cần được phát huy.
• Trẻ có cần đánh giá thêm các lĩnh vực phát triển khác hay không.
• Hướng hỗ trợ nào phù hợp với nhu cầu thực tế của trẻ.

Cha mẹ không nên tự kết luận con mắc rối loạn ngôn ngữ phát triển chỉ từ một bảng kiểm hoặc một vài biểu hiện trên mạng. Nếu nhận thấy khả năng giao tiếp của con khác biệt so với độ tuổi, gia đình có thể liên hệ Phòng khám Tâm thần Yên Hòa để được tư vấn và thực hiện đánh giá rối loạn ngôn ngữ phát triển ở trẻ em một cách toàn diện. Nhận diện đúng khó khăn là bước quan trọng để trẻ được hỗ trợ phù hợp và phát huy tốt hơn khả năng giao tiếp, học tập cũng như hòa nhập.